Elwira Nabiullina to jedna z najbardziej wpływowych postaci w rosyjskiej polityce gospodarczej – i jedna z nielicznych osób w otoczeniu Władimira Putina, które rzeczywiście rozumieją, jak działa gospodarka. W 2013 roku została pierwszą kobietą, która stanęła na czele banku centralnego kraju z grupy G8. To samo w sobie mówi wiele o jej pozycji. W rankingu „Forbesa” znalazła się wśród stu najpotężniejszych kobiet świata, a przez ostatnie lata przeprowadziła Rosję przez wiele kryzysów gospodarczych. W świecie zdominowanym przez lojalnych wobec Kremla aparatczyków Nabiullina wyróżnia się czymś rzadkim: profesjonalizmem.
Elwira Nabiullina – skąd pochodzi i jak się wychowała
Elwira Nabiullina urodziła się 29 października 1963 roku w Ufie. Ojciec był szoferem, a matka działaczką partyjną w fabryce. Szefowa banku centralnego jest przedstawicielką mniejszości tatarskiej. Prowincjonalne, robotnicze korzenie w ówczesnym ZSRR nie dawały wielu szans na błyskotliwą karierę – a jednak Nabiullina okazała się wyjątkiem.
W kontekście sowieckiej historii Elwira jest żywym przykładem awansu klasowego, nazywanego przez socjologów „windą społeczną”: dostała się do nomenklatury partyjnej „z ludu”. Utalentowana i pracowita córka prostych ludzi ze stolicy Baszkirii – Ufy – ukończyła szkołę z wyróżnieniem. Elwira była dzieckiem ponadprzeciętnie zdolnym. Wszystkie szkoły i moskiewski uniwersytet ukończyła z wyróżnieniem.
Wykształcenie i życie prywatne
W 1986 roku ukończyła ekonomię na Moskiewskim Uniwersytecie Państwowym. Choć napisała pracę doktorską, nie przystąpiła do jej obrony. Za to nauczyła się biegle francuskiego i angielskiego. Jest miłośniczką francuskiej poezji oraz opery. To portret kogoś, kto nie zatrzymał się na dyplomie, lecz przez całe życie rozwijał różne pasje.
Na uniwersytecie poznała męża – o cztery lata młodszego wykładowcę ekonomii Jarosława Kuzminowa, za którego wyszła za mąż. Jej mąż Jarosław Kuzminow jest rektorem Wyższej Szkoły Ekonomii w Moskwie. W 1992 roku został dyrektorem-organizatorem tej uczelni, która stała się kuźnią kadr i koncepcji dla liberalnych reform. Mają razem syna. Nabiullina konsekwentnie chroni życie prywatne przed mediami – jest typem człowieka, który woli mówić wynikami, a nie wywiadami.
Droga do władzy – od ministerstwa do banku centralnego
Pierwsze kroki w administracji
Kariera państwowa Nabiulliny rozpoczęła się w 1991 roku, kiedy objęła stanowisko głównego specjalisty Związku Naukowo-Przemysłowego ZSRR. Po upadku ZSRR pracowała z Rosyjskim Związkiem Przemysłowców i Przedsiębiorców, ale wkrótce trafiła na posadę w Ministerstwie Rozwoju Gospodarczego Federacji Rosyjskiej. Utalentowana ekonomistka została zauważona i zaproponowana na stanowisko konsultanta w Dyrekcji RSPP, a już w 1997 roku została wiceministrem gospodarki Rosji.
Od 1999 roku Nabiullina była pierwszym zastępcą Centrum Badań Strategicznych, a w 2003 roku kierowała tym Centrum. Od 2007 roku pełniła funkcję Ministra Handlu i Rozwoju Gospodarczego, a w 2012 roku została asystentką Władimira Putina do spraw finansowych. Każdy kolejny szczebel kariery potwierdzał, że w rosyjskich realiach jej kompetencje były po prostu zbyt wyraźne, żeby je zignorować.
Mianowanie na szefową Banku Centralnego
W 2013 roku Nabiullina została nagrodzona za swoją lojalność fotelem prezesa Banku Centralnego. Samo mianowanie nie było oczywiste – według relacji z tamtego czasu, gdy Putin po raz pierwszy zaproponował jej to stanowisko, reakcja była daleką od entuzjazmu. Kiedy Władimir Putin po raz pierwszy zapytał ją, co myśli o stanowisku szefowej banku centralnego, wyglądała tak, jakby cała krew odpłynęła jej z twarzy. Milczała przez jakiś czas, a potem cicho powiedziała: tak. To fragment rozmowy anonimowego urzędnika z rosyjską gazetą „Wiedomosti”, która ukazała się w marcu 2013 roku.
Rozmówca „Wiedomosti” mówił, że Nabiullina „będzie cicho ciągnęła za sznur” i nie zawiedzie, ponieważ jest profesjonalną ekonomistką i doświadczoną biurokratką. „Wygląda na to, że właśnie z tych powodów Putin postanowił ją wybrać” – twierdził urzędnik. I rzeczywiście – przez ponad dekadę Nabiullina udowadniała, że ta ocena była trafna.
Elwira Nabiullina i jej relacja z Putinem
Jedynym profesjonalistą w bliskim otoczeniu Putina, którego on słucha i szanuje, jest właśnie Nabiullina. Jest właściwie jedyną osobą, która może coś powiedzieć wbrew jego woli. Innych można uznać za lizusów albo lojalistów, którzy chcą się Putinowi przypochlebić – mówi niezależny rosyjski ekonomista Wiaczesław Sziriajew.
Na przestrzeni lat Nabiullina zdobyła zaufanie prezydenta Rosji, który publicznie wychwalał jej pracę. Nabiullina potrafi postawić się najważniejszym na Kremlu i przeforsować swoje koncepcje. A są one niewątpliwie liberalne. Ta drobna, czarnowłosa kobieta jest jedną z najsilniejszych osobowości w rządzie Władimira Putina. W systemie, gdzie lojalność jest ważniejsza od kompetencji, to połączenie jest wyjątkowe.
„Żelazna Elwira” – tak nazywają ją rosyjskie media. Przydomek nie wziął się znikąd: to szefowa banku centralnego, która po wybuchu agresji zbrojnej na Ukrainę ratowała gospodarkę Rosji przed stoczeniem się w przepaść.
Polityka monetarna – jak Nabiullina zarządza rosyjską gospodarką
Kiedy gwałtownie spadły ceny ropy, a sankcje nałożone przez państwa Zachodu zmniejszyły wartość rubla w stosunku do dolara, Nabiullina nie wpadła w panikę i trzymała się konsekwentnie swojej polityki pieniężnej, co w efekcie pozwoliło na zmniejszenie inflacji. To był jeden z jej pierwszych poważnych egzaminów – i zdała go z wyróżnieniem.
Jej styl zarządzania bankiem centralnym jest charakterystyczny: twarde trzymanie się reguł polityki pieniężnej, nawet gdy presja polityczna jest ogromna. Bank Rosji podniósł główną stopę procentową o więcej niż przewidywano – 200 punktów bazowych, do 21 proc. Tak wysokiej stopy nie było w Rosji od 21 lat (2003 r.). Celem podwyżki było obniżenie galopującej inflacji.
W marcu 2025 roku w Banku Centralnym Federacji Rosyjskiej rozpoczął się nawet audyt – według niektórych źródeł, miał on być sposobem na wywarcie presji na szefowej tej instytucji. Elwira Nabiullina pozostawała jednak nieugięta i od października 2024 roku utrzymywała główną stopę procentową na poziomie 21 proc., najwyższym od dwóch dekad.
Nabiullina stara się prowadzić niezależną politykę monetarną. Izba Obrachunkowa miała za zadanie zbadać politykę pieniężną prowadzoną przez bank centralny w latach 2022–2024 oraz wpływ stopy procentowej na inflację, wydatki budżetowe i inwestycje. Źródła oceniły, że audyt był atakiem na Nabiullinę, przeprowadzonym przez grupę lobbystów z dużych rosyjskich firm, którzy dążą do obniżenia stóp procentowych. Nabiullina mimo to nie ustąpiła.
Kryzys po 2022 roku – misja niemożliwa
Po inwazji Rosji na Ukrainę w lutym 2022 roku Nabiullina znalazła się w sytuacji bez precedensu. Rosja do wojny skrupulatnie się przygotowywała, także pod kątem ekonomicznym. W tym celu zgromadziła jedne z największych na świecie rezerwy walutowe, szacowane na 643 mld dolarów. Sankcje nałożone na Rosję sprawiły jednak, że rezerwy walutowe tego kraju zmniejszyły się o połowę.
Po inwazji Rosji na Ukrainę Nabiullina złożyła rezygnację, ale Władimir Putin jej nie przyjął i mianował ją na kolejną kadencję. Nie jest lubiana w rządzie, bo ministrowie uważają, że nie rozumie rynku, a prognozy Banku Rosji uznają za zbyt pesymistyczne. Mimo to pozostała na swoim miejscu i zabrała się do pracy.
Rosja przed wojną zgromadziła jedne z największych na świecie rezerwy walutowe – 643 mld dolarów. Sankcje sprawiły, że zmniejszyły się one o połowę.
Zasługą Nabiulliny jest, że rosyjska gospodarka nie rozsypała się od czasu wybuchu konfliktu, skutecznie też manewruje polityką pieniężną, tak aby sankcje nałożone na Rosję były jak najmniej odczuwalne przez zwykłych obywateli. Duże nakłady na armię, wypłaty dla żołnierzy i ich rodzin, nakłady na sektor zbrojeniowy i fakt, że Rosja przestawia gospodarkę na tryb wojenny, pozwalają jej w dużym stopniu neutralizować skutki zachodnich sankcji, prowadzą jednak do inflacji.
Rosyjska gospodarka pod presją – wyniki i wyzwania
O ile jeszcze w 2023 i 2024 roku rosyjska gospodarka rosła w tempie ponad 4% rocznie, głównie dzięki wydatkom zbrojeniowym i wysokim przychodom z eksportu surowców energetycznych, o tyle pod koniec 2024 roku tempo to zaczęło gwałtownie słabnąć. W drugim kwartale 2025 roku wzrost PKB wyniósł już tylko 1,1%, a analitycy ostrzegają, że kolejne kwartały mogą przynieść jeszcze gorsze wyniki.
Nabiullina przyznała, że „rynek pracy pozostaje napięty”, a niedostateczne zatrudnienie w wielu sektorach gospodarki jest „główną przeszkodą” utrudniającą zwiększenie produkcji. Niedobory zatrudnienia wynikają nie tylko z tego, że przemysł konkuruje o ludzi z armią, ale też są pochodną ucieczki tysięcy ludzi za granicę.
Moskwa zapowiada, że sprowadzenie inflacji do celu 4% możliwe będzie dopiero do 2026 roku. Sama Nabiullina przyznała, że w obecnych warunkach wiele zależy od tego, jakie rozwiązania fiskalne zostaną przyjęte. Wielu szefów firm zaczyna się uskarżać na rosnące koszty kredytów bankowych, co ich zdaniem prowadzi do ograniczenia wzrostu gospodarczego, zwłaszcza w sektorach niezwiązanych z przemysłem zbrojeniowym.
Fenomen broszek – czyli jak Nabiullina komunikuje się z rynkami
W świecie finansów niemal każde słowo szefa banku centralnego jest analizowane pod lupą. Nabiullina poszła o krok dalej – upodobała sobie broszki i pokazywała je w wielu różnych odsłonach. Rosjanie nauczyli się uważnie obserwować broszki pani prezes nie tylko z powodów estetycznych – powstała bowiem hipoteza, że Nabiullina nie dobiera ich przypadkowo, ale sygnalizuje nimi kierunek zmian, jakie wprowadzi w Banku Centralnym.
Broszki Nabiulliny stały się fenomenem na styku ekonomii i kremlinologii. Broszka z gepardem? Szykuje się podniesienie stóp procentowych. Broszka z domkiem? Coś się ruszy w kredytach hipotecznych. Plotki o kodzie broszkowym podsyca sama zainteresowana. Nabiullina przyznała na konferencji prasowej, że jej broszki mają ukryte znaczenie, ale odmówiła jego wyjaśnienia.
To jeden z nielicznych momentów, kiedy ta z natury powściągliwa kobieta pozwala sobie na odrobinę humoru wobec mediów. Mówią o niej, że jest technokratką, która unika rozgłosu. Broszki to więc jedyna forma publicznej ekspresji, jaką sobie dozwala.
Nabiullina na tle globalnych finansów – pozycja i uznanie
Elwira Nabiullina zajęła 60. miejsce w rankingu Forbesa stu najpotężniejszych kobiet świata. To wyróżnienie, które nie bierze się z politycznych układów, lecz z realnego wpływu na gospodarkę jednego z największych krajów świata. Jest jedną z ostatnich łączniczek kremlowskiego reżimu z Zachodem. Mimo publicznych deklaracji Władimira Putina o zmianie kursu i izolacji Rosji – Nabiullina, przedstawicielka moskiewskiej liberalnej elity, pozostaje na swoim miejscu.
Nawet w publicznie wyznaczonych wytycznych „drogi odrębnej” Rosji Nabiullina, błyskotliwa przedstawicielka liberalnego skrzydła „westernistów”, pozostająca blisko Putina i doradzając mu w kwestiach gospodarczych, wygląda jak z innego świata. To napięcie między jej ekonomicznym liberalizmem a realiami systemu, w którym działa, jest chyba najbardziej fascynującym aspektem jej kariery.
- 1963 – urodziny w Ufie, w robotniczej rodzinie tatarskiej
- 1986 – dyplom ekonomii na Moskiewskim Uniwersytecie Państwowym
- 1997 – wiceminister gospodarki Rosji
- 2007 – minister handlu i rozwoju gospodarczego
- 2012 – doradca ekonomiczny Władimira Putina
- 2013 – prezeska Banku Centralnego Rosji – pierwsza kobieta na tym stanowisku w kraju G8
- 2022 – złożona rezygnacja odrzucona przez Putina, mianowanie na kolejną kadencję
- 2024 – podniesienie stóp procentowych do 21%, najwyższy poziom od 2003 roku
Elwira Nabiullina pozostaje jedną z najbardziej intrygujących postaci współczesnej Rosji – ekonomistką z prowincji, która dotarła na sam szczyt finansowej hierarchii i przez ponad dekadę utrzymuje tam swoją pozycję, niezależnie od tego, co dzieje się wokół niej.
